ساز چنگ از سازهای مشهور و باستانی است که از نقش مهمی در تاریخ موسیقی کشورها برخوردار است. این ساز که با عنوان هارپ (Harp) نیز شناخته می شود یک ساز زهی است که جزو سازهای مشهور ایرانی نیز به شمار می رود. ساز چنگ طراحی مثلثی شکل دارد و در ساخت بدنه آن از چوب استفاده شده است. در این ساز بسته به اندازه و ابعادی که دارد از ۱۹ الی ۴۷ سیم استفاده شده است. البته نوع دیگری از چنگ با عنوان چنگ پدالی (Harp Pedal) نیز در دسترس بوده که به دلیل طراحی پدالی که دارد در ساختار آن از ۴۰ الی ۴۷ سیم استفاده شده است.
این چنگ ها با ارتفاع ۱۸۵ سانتیمتر، عرض ۵۵ سانتیمتر و عمق یک متر طراحی می شوند و از وزن ۳۵ کیلوگرمی برخوردار هستند. قیمت چنگ در مقایسه با دیگر آلات موسیقی به دلیل ابعاد بالا و طراحی خاصی که دارد بالاتر است و از آن می توان برای اجرای انواع موسیقی و در سبک های مختلف استفاده کرد.
با توجه به محبوبیت بالای این سازها در بین علاقه مندان به موسیقی، در این مطلب قصد داریم ضمن معرفی ساز چنگ و ساختار آن به بررسی تاریخچه این ساز، انواع و مدل های آن، نحوه نواختن چنگ و کوک کردن آن بپردازیم که امیدوارم مورد توجه و استفاده شما مخاطبان قرار گیرد. پیشنهاد میکنیم برای آشنایی بیشتر با دیگر سازها به مقاله یادگیری پیانو سختتر است یا گیتار سر بزنید.
معرفی ساز چنگ و ساختار آن
چنگ یک ساز زهی باستانی است که از محبوبیت بالایی در بین علاقه مندان به سازهای باستانی برخوردار است. این ساز طراحی شبیه به مثلت قائم الزاویه دارد و سیم ها به صورت عمودی در ساختار آن به کار رفته اند. چنگ های نخستین فقط ۴ تا سیم داشتند ولی بعدها با تغییر در ساختار و ابعاد چنگ تعداد سیم ها بسته به مدل و ابعاد آن به ۱۹ الی ۴۷ سیم رسید. چنگ هایی که در طراحی آنها از تعداد سیم های بیشتری استفاده شده است از گستره صوتی بیشتری برخوردار هستند. در ساخت ساز چنگ از چوب گردو و افرا استفاده می شود و از سازهای گران قیمت به شمار می رود که دلیل قیمت بالای این ساز می تواند پیچیدگی ساختار و سختی طراحی آن باشد.
چنگ ها در انواع و مدل های مختلفی طراحی و عرضه می شوند که می توان از آنها در اجرای انواع نت های موسیقی استفاده کرد. از اجزای تشکیل دهنده چنگ ها می توان به تاج چنگ، ستون، پایه، سیم ها، خرک، گوشی ها، پدال ها و جعبه صدا اشاره کرد که هر کدام از آنها نقش مهمی در عملکرد و اجرای این ساز دارند. معمولاً از ساز چنگ با عنوان ساز ۸ انگشتی نیز یاد می شود که دلیل این نام گذاری می تواند عدم استفاده از انگشت های شست دو دست در نواختن آن باشد.
همچنین بخوانید: چگونه ساز موردعلاقه خود را انتخاب کنیم؟
انواع مدل های چنگ
چنگ ها با توجه به سبک طراحی که دارند در انواع و مدل های مختلفی عرضه می شوند که از جمله آنها می توان به چنگ باستانی، چنگ سنتی، چنگ ارکستری و چنگ تزیینی اشاره کرد. همچنین ساز چنگ از نظر شکل ظاهری، نوع الگو و فرم به ۱۷ دسته تقسیم بندی می شود که از مهم ترین آنها می توان به چنگ منحنی، چنگ زاویه دار، چنگ کندوگ، چنگ ون، چنگ لیر و چنگ ون کنار ساسانی اشاره کرد. همچنین این چنگ ها در ابعاد و کیفیت های مختلفی عرضه می شوند تا علاقه مندان به نوازندگی بتوانند با هر شرایطی که دارند از این سازها استفاده نمایند.
بررسی تاریخچه ساز چنگ از دوران باستان تا معاصر
بر روی یک مهر گلی کشف شده در خوزستان که مربوط به دوران ایلامیان و هزارم چهارم قبل از میلاد است مشخص شد که در ایران باستان از چنگ استفاده می شده است. بر روی این مهر نقش یک نوازنده با چنگ منحنی دیده می شود که نشان دهنده اهمیت و ارزش بالای این ساز در بین ایرانیان باستان است. این مهر گلی که سندی محکم بر استفاده از ساز چنگ در دوران باستان بوده توسط دو باستان شناس با نام های هلن کانتور و پیناس دلوگاس در سال های ۱۹۶۱ الی ۱۹۶۶ کشف شد. نکته جالب در مورد چنگ دوران باستان این موضوع بوده که در طراحی آن از ۶ رشته استفاده شده است.
از آن جایی که چنگ از سازهای تاردار کهن ایرانی است از آن در بسیاری از کتاب ها یاد شده است. طبق اسنادی که از ایرانیان باستان در دوره حجاری های بابل و آشور در هزاره دوم قبل از میلاد مسیح به جای مانده است می توان گفت که در این دوره سازهایی چون چنگ و قانون در میان مردم این مناطق رایج بوده است. این سازه ها با گذشت زمان و به مرور تکامل یافته و به دیگر نقاط نیز شناسانده شده است.
ساز چنگ از عصر باستان تا دوران معاصر مورد توجه ایرانیان بوده و تا دوره صفویه کاربرد داشته است. سلطان محمد چنگی آخرین کسی بوده که در این دوران در زمینه نواختن چنگ فعالیت داشته است. در این میان اروپاییان نیز این ادعا را دارند که آنها برای اولین بار در قرن ۱۸ میلادی از چنگ های پدالی که ارتقا یافته چنگ های باستان بوده استفاده کرده اند. البته حضور پررنگ این ساز باستانی در ادبیات پارسی را نباید نادیده گرفت. در بخشی از این ادبیات که در رابطه با چنگ بوده از سیاره زهره به عنوان چنگ زن یاد شده است.
سایت هم شهری آنلاین در مورد تاریخچه ساز چنگ میگوید که این ساز در دوره ساسانیان چنگ معروفترین و محبوبترین سازها بوده است و در شاهنامه فردوسی نیز از آن فراوان نام برده شده است.
نحوه نواختن و کوک کردن ساز چنگ
در رابطه با نحوه نواختن چنگ می توان گفت که این کار از طریق انگشتان دست انجام می شود و برای اجرای آن از تکنیک ۸ انگشتی که یک تکنیک جهانی است استفاده می گردد. همان طور که اشاره کردیم در تکنیک ۸ انگشتی از تمام انگشتان دو دست به جز انگشتان شست استفاده می شود. با این وجود و طبق اسناد به جا مانده از دوران باستان می توان گفت که نواختن چنگ در ایران باستان به صورت ۱۰ انگشتی بوده است.
در طراحی چنگ ها از سیم هایی با تفاوت رنگی استفاده شده است که در نگاه اول نظر مخاطب را به خود جلب می کنند. از این تفاوت رنگی سیم ها می توان به منظور کوک کردن ساز استفاده کرد. در طراحی سیم های چنگ از هفت رنگ استفاده شده است که این رنگ ها از سیم اول تا سیم هفتم پشت سر هم قرار می گیرند و از سیم هشتم به بعد دوباره این ترتیب رنگی در سیم ها تکرار می شود. سیم های قرمز در ساز چنگ معرف نت «دو» و سیم های سیاه یا آبی نیز معرف نت «فا» هستند و سیم هایی که در بین این رنگ ها قرار می گیرند معرف نت های بین «دو» و «فا» می باشند.